Loðnunnar er sárt saknað

Tvö síðustu ár hafa verið loðnuleysisár og loðnunnar er sárt saknað. Ný aflaregla í loðnu hefur verið í gildi í fimm ár og eru menn fjarri því að vera sáttir við hana. Reglan hefur meðal annars skilað tveimur tvö hundruð þúsund tonna vertíðum sem teljast smáar í sniðum og tveimur loðnuleysisárum eins og fyrr greinir. Nú er vinna í gangi við endurskoðun aflareglunnar og bíða menn spenntir eftir niðurstöðu þeirrar vinnu. En hver er saga loðnunnar og hvenær hóf hún að skipta máli í íslenskum sjávarútvegi ?
 
Sagan segir að fyrsti maðurinn til að hagnýta loðnuna hafi verið Jakob Jakobsson skipstjóri og útgerðarmaður frá Strönd á Norðfirði. Jakob var einn þeirra Austfirðinga sem sóttu vetrarvertíðir til Hornafjarðar og mun hann hafa verið þar með bát sinn, Auðbjörgu, á 37 vertíðum á árunum 1917 til 1954. Mun Jakob hafa byrjað að nota loðnu til beitu fyrir árið 1920. Fyrst mun loðnan hafa verið tínd af fjörum en þegar útgerðarmenn gerðu sér orðið grein fyrir gildi hennar komu þeir sér upp litlum fyrirdráttarnótum sem hún var veidd í við háflæðið. Þegar Austfirðingar hófu að stunda veiðar á vetrarvertíðum frá Sandgerði hófu þeir einnig þar að nýta loðnu sem beitu. Mun Ölver Guðmundsson, útgerðarmaður í Neskaupstað, fyrstur hafa veitt þar loðnu um 1937. Til að byrja með var loðnan veidd í nokkurs konar háf sem dreginn var í sjónum. Á vertíðinni 1938 tók Ölver vélbátinn Frey NK á leigu á meðan loðnan gekk fyrir Reykjanes í þeim tilgangi að láta bátinn veiða loðnuna í litla herpinót. Gengu veiðarnar vel og var loðnan meðal annars seld ýmsum útgerðarmönnum sem nýttu hana sem beitu. Næstu árin voru þessar veiðar við Reykjanes endurteknar af Norðfjarðarbátum. 
 
Loðnuveiðar eins og við þekkjum þær, það eru hringnótaveiðar í stórum stíl, eiga sér ekki langa sögu á Íslandi. Ef undan eru skildar tilraunaveiðar, sem efnt var til seint á fimmta áratug tuttugustu aldarinnar, má segja að loðnuveiðar með þessum hætti hafi fyrst hafist veturinn 1963. Veiðarnar fóru hægt af stað og fyrstu árin var einungis veitt úti fyrir suður- og vesturströnd landsins fyrir og um hrygningartímann.
 
Fyrsti Norðfjarðarbáturinn hóf loðnuveiðar með hringnót árið 1964. Það var Gullfaxi, 180 tonna bátur. Nótin sem notuð var við veiðarnar var 117 faðma löng og 20 faðma djúp. Gengu veiðarnar vel en helsta vandamálið var að fá einhverja fiskimjölsverksmiðju til að taka við aflanum.
 
Árið 1966 hófu Síldarvinnsluskipin, Barði og Bjartur, loðnuveiðar og næstu árin fjölgaði Norðfjarðarskipum sem lögðu stund á veiðarnar. Veturinn 1969 héldu til dæmis fimm skip frá Neskaupstað til loðnuveiða.
 
Stóri-Börkur kemur til hafnar í Neskaupstað með fullfermi af loðnu veturinn 1989. Ljósm. Haraldur BjarnasonStóri-Börkur kemur til hafnar í Neskaupstað með fullfermi af loðnu veturinn 1989. Ljósm. Haraldur BjarnasonLoðna barst ekki til vinnslu í Neskaupstað fyrr en veturinn 1968. Hinn 21. febrúar það ár kom Börkur með fullfermi til heimahafnar og þóttu það tímamót. Á þessari loðnuvertíð bárust átta þúsund lestir af loðnu til verksmiðju Síldarvinnslunnar og kom öll loðnan af miðunum sunnan við landið.
 
Eftir að móttaka loðnu hófst á Austfjörðum hófu Austfirðingar að velta því fyrir sér hvort ekki væri unnt að auka hlutdeild austfirsku fiskimjölsverksmiðjanna í landaðri loðnu. Töldu menn mögulegt að hefja loðnuveiðar fyrr og veiða hana á meðan hún gengi suður með Austfjörðum. Þá vaknaði sú spurning hvort loðnan gæti, allavega að hluta til, komið í stað síldarinnar sem Austfirðingar höfðu treyst á en hafði nú brugðist þeim.
 
Fyrst var reynt að stunda loðnuveiðar úti fyrir Austfjörðum í ársbyrjun 1970 en vegna óhagstæðs veðurs og þess hve loðnan stóð djúpt varð árangur slakur. Segja má að fyrst hafi náðst góður árangur í loðnuveiðum austan og norðaustan af landinu árið 1972 og við það jókst loðnuafli mikið og Austfirðir urðu miðstöð veiðanna fyrri hluta vertíðarinnar. Til þess að tryggja vinnslustöðvum Síldarvinnslunnar hráefni þegar loðnuveiðar fóru fram á fjarlægum miðum festi fyrirtækið kaup á stóru og burðarmiklu skipi sem hentaði til að sigla með stóra farma langan veg. Þetta skip var Börkur, sem Norðfirðingar nefndu gjarnan Stóra-Börk. Fyrir utan loðnuveiðarnar var Stóra-Berki ætlað að veiða kolmunna. 
 
Vinnsla á loðnuhrognum í fiskiðjuveri Síldarvinnslunnar veturinn 2016. Ljósm. Hákon ErnusonVinnsla á loðnuhrognum í fiskiðjuveri Síldarvinnslunnar veturinn 2016. Ljósm. Hákon ErnusonSegja má að framan af hafi öll loðnan sem veiddist farið til vinnslu á mjöli og lýsi en það breyttist með tímanum. Framleiðsla á frystri loðnu til útflutnings hófst til dæmis hjá Síldarvinnslunni árið 1971 og framleiðsla á frystum loðnuhrognum hófst árið 1978. Með árunum jókst sífellt áhersla á menneldisvinnsluna og jafnframt var fjárfest í skipum sem gátu komið með gæðahráefni að landi.
 
Í upphafi voru loðnuveiðarnar frjálsar en kvóti var fyrst settur á þær árið 1980. Veiðarnar hafa verið mjög breytilegar frá ári til árs og reyndar hafa veiðarnar verið stöðvaðar oftar en einu sinni vegna ótta um að loðnustofninn væri í hættu. Í mörg ár hefur verið heimilað að veiða um og yfir eina milljón tonna en síðan hafa komið ár þar sem veiðar hafa verið sáralitlar eða nánast engar. Loðnuveiðarnar hafa skipt mörg sjávarútvegsfyrirtæki miklu máli og má nefna að á seinni árum var litið svo á að um fjórðungur af veltu Síldarvinnslunnar tengdist loðnuveiði og –vinnslu. Til að sjá hinar miklu sveiflur í loðnuveiðunum hin síðari ár fylgir hér mynd sem sýnir móttöku á loðnu hjá Síldarvinnslunni frá árinu 2003.
 
Eftir tvö loðnuleysisár í röð er eðlilegt að spurningar vakni. Er loðnustofninn orðinn svona veikur? Hefur loðnan breytt göngumynstri sínu ? Mun endurskoðun nýju aflareglunnar breyta einhverju ?  Hefðbundinn haustleiðangur til mælinga á stærð loðnustofnsins er framundan og eru bundnar vonir við að hann skili jákvæðri niðurstöðu. Menn halda fast í vonina.
Á línuritinu sést hve vinnsla loðnu hefur verið breytileg hjá Síldarvinnslunni frá ári til árs. Engin loðna hefur verið veidd tvö síðustu árÁ línuritinu sést hve vinnsla loðnu hefur verið breytileg hjá Síldarvinnslunni frá ári til árs. Engin loðna hefur verið veidd tvö síðustu ár

Gæðahráefni á landleið

Beitir NK er á leið til Neskaupstaðr með 1700 tonn af gæðamakríl. Ljósm. Hákon ErnusonBeitir NK er á leið til Neskaupstaðr með 1700 tonn af gæðamakríl. Ljósm. Hákon ErnusonMjög góð makrílveiði var í Smugunni í gær og eru þrjú skipanna sem tengjast Síldarvinnslunni á landleið en Bjarni Ólafsson AK lýkur við að landa rúmlega 1000 tonnum í Neskaupstað í dag. Beitir NK er á leið til Neskaupstaðar með 1700 tonn og er væntanlegur síðdegis. Margrét EA er á leið til Færeyja með 1260 tonn og Börkur NK er á leið til Florö í Noregi með 930 tonn. Ástæðan fyrir löndunum erlendis er sú að veiðin er umfram afkastagetu fiskiðjuversins í Neskaupstað. Heimasíðan ræddi við Tómas Kárason skipstjóra á Beiti og spurði frétta. „Þessi 1700 tonn sem við erum með er gæðahráefni. Þetta er átulaus fiskur og meðalþyngdin er yfir 500 grömm. Þetta gerist vart betra. Það var mjög góð veiði í gær og þá tókum við síðasta holið. Þetta var 400 tonna hol. Við höfðum dregið í töluverðan tíma þegar fiskurinn birtist allt í einu og þessi 400 tonn komu í trollið á einum og hálfum tíma.  Aflinn sem við erum með fékkst í fimm holum;  við tókum þrjú hol og Börkur tvö. Samvinna skipanna sem veiða á vegum Síldarvinnslunnar hefur gengið afar vel alla vertíðina og þetta er mjög skynsamlegt fyrirkomulag ekki síst þegar langt er að sækja. Þegar við komum til Neskaupstaðar í dag er verið að klára að vinna úr Bjarna Ólafssyni þannig að þetta smellpassar allt saman,“ segir Tómas.

Eins og fyrr greinir er Börkur á leiðinni til Noregs þar sem hann mun landa afla sínum. Hjörvar Hjálmarsson skipstjóri segir að aflinn hafi fengist á skömmum tíma. „Aflinn fékkst í tveimur holum, annað tókum við og hitt tók Margrét. Við toguðum í 55 mínútur og þegar við vorum búnir að dæla aflanum um borð beið Margrétin eftir að við dældum úr trollinu hjá þeim. Við munum koma til Florö klukkan níu í kvöld og þar vinna þeir 50 til 70 tonn á tímann þannig að við verðum búnir þar á morgun. Þegar svona gengur á miðunum er þetta bara draumur í dós,“ segir Hjörvar.

Blængur úr síðasta túr kvótaársins – mikið hringt og spurt um pláss

Frá Norðfjarðarhöfn í morgun. Frystitogarinn Blængur NK liggur fjærst, þá Hákon EA sem er að landa frystum makríl og næst liggur Bjarni Ólafsson AK sem er að landa makríl til vinnslu. Ljósm. Smári GeirssonFrá Norðfjarðarhöfn í morgun. Frystitogarinn Blængur NK liggur fjærst, þá Hákon EA sem er að landa frystum makríl og næst liggur Bjarni Ólafsson AK sem er að landa makríl til vinnslu. Ljósm. Smári GeirssonFrystitogarinn Blængur NK kom til Neskaupstaðar í gær og hefur þar með lokið veiðum á yfirstandandi kvótaári. Afli skipsins í veiðiferðinni var 725 tonn upp úr sjó að verðmæti um 265 milljónir króna. Um helmingur aflans er ufsi en einnig þorskur, gullkarfi og grálúða. Bjarni Ólafur Hjálmarsson skipstjóri segir að túrinn hafi einkennst af því að vera síðasti túr kvótaársins. „Í túrnum þurftum við að veiða það sem eftir var að veiða á kvótaárinu. Við vorum mest fyrir vestan frá Hala og vestur á Hampiðjutorg og síðan vorum við í grálúðu fyrir austan land. Það var gott veður allan tímann og þá er ekki hægt að kvarta. Auk þess má segja að túrinn hafi einkennst af ágætis kroppi þannig að menn eru sáttir. Upp á síðkastið hefur mikið verið hringt og spurt um pláss á skipinu þannig að það virðist vera að þrengja að víða. Ég hef ekki upplifað svona margar hringingar áður. Það koma engin símtöl frá Austfirðingum, þau koma flest frá höfuðborgarsvæðinu og Akureyri og það eru bæði vanir og óvanir menn sem hafa samband,“ segir Bjarni Ólafur.
 
Landað verður úr Blængi á morgun og gert er ráð fyrir að hann haldi í fyrstu veiðiferð nýs kvótaárs síðdegis á mánudag.
 

21.300 tonn af makríl

21.300 tonn af makrílJón Gunnar Sigurjónsson yfirverkstjóri í fiskiðjuveri Síldarvinnslunnar í Neskaupstað segir að vinnsla á makríl hafi gengið vel það sem af er vertíð, en búið er að taka á móti 21.300 tonnum. Makríllinn hefur ýmist verið hausaður, flakaður eða heilfrystur. Þá segir Jón að það hafi nokkur áhrif á vinnsluna hve langt þurfi að fara til að sækja makrílinn. „Það veldur nokkrum erfiðleikum að makríllinn skuli ekki veiðast hér við bæjardyrnar. Skipin þurfa að sækja hann í Smuguna og þangað er 30 tíma sigling eða meira. Þá hefur veiðin þar verið dyntótt. Allt þetta hefur gert það að verkum að það hefur verið erfitt að halda uppi samfelldri vinnslu. Við kláruðum til dæmis 1400 tonn úr Beiti í gærkvöldi og síðan var þrifið í nótt. Við vonumst síðan til að fá hráefni á morgun, en í nótt var einhver kaldi á miðunum þannig að það er óvíst,“ segir Jón Gunnar.

Í fiskiðjuverinu starfa um 100 manns á makrílvertíðinni. Unnið er á þrískiptum 12 tíma vöktum og á hverri vakt starfa 27 beint við framleiðsluna.