Árið 1970 áttu sér stað tímamót í íslenskri útgerðarsögu þegar Síldarvinnslan festi kaup á skuttogara. Skipið fékk nafnið Barði og vöktu kaupin mikla athygli en um líkt leyti voru keypt samsvarandi skip til Eskifjarðar og Sauðárkróks. Barði var liðlega 300 tonn að stærð og kom hann í fyrsta sinn til heimahafnar í Neskaupstað þann 14. desember. Að loknum allmiklum endurbótum á skipinu hélt það til veiða þann 11. febrúar árið 1971.
Því fór fjarri að allir væru sannfærðir um að skynsamlegt væri að hefja togaraútgerð frá Neskaupstað á ný, en margir rifjuðu upp útgerð norðfirskra nýsköpunartogara og togarans Gerpis og töldu allar líkur á að nú væri að hefjast nýtt togaratímabil sem myndi einkennast af hallarekstri og vandræðum rétt eins og fyrra tímabilið.
Forsvarsmenn Síldarvinnslunnar voru hins vegar sannfærðir um að það væri rétt skref fyrir fyrirtækið að hefja skuttogaraútgerð enda myndi slík útgerð byggjast á öðrum forsendum en togaraútgerð fyrri tíma. Barða var til dæmis ætlað að fiska eingöngu á heimamiðum og landa aflanum til vinnslu í fiskvinnslustöð fyrirtækisins. Þá var áformað að fiska eingöngu í ís og átti hver veiðiferð að vera stutt þannig að hráefnið sem komið væri með að landi stæðist ítrustu gæðakröfur.
Í upphafi voru 15 menn í áhöfn Barða en fljótlega var fjölgað um einn. Markmiðið var að ráða einungis heimamenn á skipið en vegna vantrúar á togaraútgerðina gekk það ekki eftir og voru því nokkrir aðkomumenn í áhöfn þess til að byrja með. Allmargir mjög ungir piltar voru ráðnir á Barða þegar útgerð hans hófst og jafnvel þekktist að strákar um 15 ára gamlir væru um borð sem hálfdrættingar.
Sumarið 1971 fékk 19 ára strákur frá Akureyri pláss á Barða. Þessi strákur var Þorsteinn Vilhelmsson, en hann hafði lokið fyrsta árinu í stýrimannanámi þegar hér var komið við sögu. Þorsteinn var síðar einn af eigendum útgerðarfélagsins Samherja og landsþekktur skipstjóri. Þegar hann kom um borð í Barða hitti hann fyrir allmarga á svipuðu reki. Þorsteinn segir svo frá:
”Það var Sæmundur Pálsson kunningi minn, sem var á skuttogaranum Hólmatindi á Eskifirði, sem sagði mér frá reynslu sinni af því að vera á skuttogara og hvatti mig eindregið til að komast í pláss á slíku skipi. Ég hafði áður verið á síðutogaranum Harðbaki og taldi hann nafla alheimsins en mér lék forvitni á að kynnast skuttogurunum sem var mikið rætt um á þessum tíma. Faðir minn var framkvæmdastjóri Útgerðarfélags Akureyringa og þekkti vel Jóhann K. Sigurðsson útgerðarstjóra Síldarvinnslunnar. Pabbi hringdi fyrir mig í Jóhann og ég fékk pláss á Barða. Pabbi keyrði mig austur og með í för voru mamma, kærastan mín hún Þóra og yngra barnið okkar. Þó ég væri einungis 19 ára var ég kominn með kærustu og tvö börn. Pabbi vildi endilega fara austur og hitta Jóhann félaga sinn og skoða Barða enda heyrðist sú skoðun að skuttogarar væru framtíðin í íslenskri togaraútgerð.
Þegar austur var komið fékk ég höfðinglegar móttökur og mér líkaði afskaplega vel fyrir austan. Skipsjóri á Barða var Magni Kristjánsson og stýrimenn voru Birgir Sigurðsson og Sveinn Benediktsson. Þá er Sveinn Vilhjálmsson vélstjóri eftirminnilegur. Þarna voru fleiri í áhöfninni sem ég man vel eftir og var frábært að kynnast. Nefna má Jón Einar Jóhannsson, Þorstein Kristjánsson, Friðþór Hjelm, Birgi Sigurjónsson og Guðmund Sigurðsson kokk. Svo voru það stráktapparnir eins og Ragnar Sverrisson og Sigurður Karl Jóhannsson. Það mokfiskaðist á Barða og í sannleika sagt þá sönnuðu þessir fyrstu skuttogarar sig strax og ég var alsæll að fá að kynnast þarna vinnubrögðunum um borð í þeim. Ég lærði mikið um borð í Barða og þarna fékk ég fyrst tekjur sem orð voru á gerandi. Þessar tekjur björguðu mér í stýrimannanáminu veturinn eftir.
Ljósm. Smári Geirsson
Einn þeirra stráka sem voru á Barða með mér var Ómar Sævar Hreinsson, alltaf kallaður Sævar. Hann var 17 ára og við unnum töluvert saman. Nú kem ég að atburði sem aldrei gleymist þó ýmislegt í atburðarásinni sé óskýrt í minninu. Það var verið að taka trollið einhvers staðar á miðunum við Hvalbakinn. Við Sævar vorum að taka á móti toghleranum bakborðsmegin og ganga frá honum. Allt í einu strekkist á vírnum og hann skellur á bringunnni á Sævari með heljarafli. Við höggið tekst Sævar á loft, þeytist yfir lunninguna og hafnar í skutrennunni. Hann skellur með höfuðið í rennuna og ég man ennþá hljóðið sem heyrðist þegar höfuðið skall í. Það er hljóð sem aldrei hverfur úr minninu. Ég hugsaði í reyndinni ekki neitt heldur hljóp af stað, fór niður rennuna og náði taki á Sævari rétt í þann mund sem hann var að fara í sjóinn. Mér finnst í reyndinni ótrúlegt að við skyldum ekki báðir renna í sjóinn en svo heppilega vildi til að rennan var þurr og veður gott og líklega var það okkur báðum til lífs. Ef við hefðum lent í sjónum hefði ekki þurft að spyrja að leikslokum enda trollið aftaní skipinu. Ég byrjaði strax að fikra mig upp rennuna og draga Sævar með mér og félagar okkar hafa ugglaust komið fljótt til aðstoðar þó ég muni ekkert eftir því. Þegar upp á dekk var komið stumruðum við yfir Sævari og það var svo sannarlega óhuggulegt. Það blæddi úr öllum vitum hans. Það blæddi úr eyrum, nefi og munni og óhuggulegast var að það blæddi einnig úr augunum.
Menn gerðu sér strax grein fyrir því að hér var um mjög alvarlega áverka að ræða og það lá ljóst fyrir að höfuðkúpan var brotin. Sævar var borinn í koju og strax haft samband í land. Sett var á fulla ferð til Neskaupstaðar og Sveinn vélstjóri gerði ráðstafanir sem juku kraft vélarinnar þannig að Barði hafði aldrei gengið betur. Þegar í land var komið beið sjúkraflugvél Björns Pálssonar á flugvellinum á Norðfirði og strax var flogið með Sævar suður.
Ég hef oft hugsað um þennan atburð og langað til að hitta Sævar. Við hittumst loks síðastliðinn fimmtudag, þann 27. nóvember, eða rúmum 54 árum eftir að atburðurinn átti sér stað. Það var mikil gleðistund þegar við hittumst og við hófum að ræða málin rétt eins og við gerðum á Barða fyrir rúmlega hálfri öld,” sagði Þorsteinn.
Sævar er píulagningameistari í Neskaupstað og þegar hann er spurður um slysið á Barða segist hann ekkert geta sagt því hann muni einfaldlega ekkert eftir því. Hann getur hins vegar greint frá afleiðingum slyssins:
”Að sjálfsögðu man ég ekkert eftir slysinu en ég fékk lýsingar á því hvað gerðist og það fer ekkert á milli mála að þarna bjargaði Þorsteinn lífi mínu og ég stend í ævarandi þakkarskuld við hann. Ég hef lent í ýmsu um ævina en líklega var ég næst því að drepast þegar þetta átti sér stað. Ég var meðvitundarlaus í þrjár vikur eftir slysið og móðir mín sat yfir mér allan þann tíma en hún fékk þær upplýsingar fyrst að það væri ólíklegt að ég myndi lifa þetta af. Þegar ég rankaði við mér var ég á Landakotsspítala í Reykjavík og ég hélt í sannleika sagt þegar ég opnaði augun að ég væri kominn til himna. Þarna voru nunnurnar á spítalanum að snúast í kringum mig og það dró ekki úr þeirri sannfæringu að himnavistin væri hafin. Eftirköst slyssins voru langvarandi og ég gat til dæmis ekki byrjað að vinna á ný fyrr en að tveimur árum liðnum. Höfuðkúpubrotið leiddi til þess að ég missti jafnvægisskynið og hafði sífelldan svima. Þá missti ég lyktarskyn og bragðskyn. Bragðskynið kom að hluta til aftur en lyktarskynið hvarf endanlega. Heyrnin hvarf í eina tvo mánuði og kom aldrei fullkomlega til baka á hægra eyra. Ég þjáðist af höfuðverk árum saman, einkum þegar ég var á sjó. Ég glímdi einnig við það vandamál í ein sjö ár að þegar ég reis úr rúmi að morgni þá steinleið yfir mig. Þá ber að nefna að í fyrstu, eftir að ég komst til meðvitundar, var ég hálfmállaus. Það er því alveg ljóst að afleiðingar þessa slyss munu að hluta fylgja mér til æviloka en það skrýtna er að ég fékk aldrei neinar bætur þó það væri kannað ítrekað. Mér skildist að bæturnar fengjust ekki því engir áverkar sáust utan á líkamanum. Til gamans má geta þess að þau tvö ár sem ég gat ekki unnið eftir slysið nýtti ég til iðnskólanáms.
Ég hef oft hugsað til Þorsteins á þessum rúmu 50 árum sem liðin eru frá slysinu um borð í Barða og það var svo sannarlega ánægjulegt að hitta hann. Þorsteinn bjargaði lífi mínu og það er ekki hægt að gera meira fyrir nokkurn mann,” sagði Sævar.
Hér skal nefnt að þegar Þorsteinn kom til Neskaupstaðar á dögunum var hann að keyra Stefáni syni sínum þangað en Stefán hafði fengið pláss á Blængi, frystitogara Síldarvinnslunnar. Þorsteini fannst nauðsynlegt að keyra syninum austur rétt eins og faðir hans hafði gert árið 1971 þegar hann hafði fengið pláss á Barða. Þarna var sagan að endurtaka sig.
