Makrílvertíð framundan

Gert er ráð fyrir að makrílvertíð hjá Síldarvinnslunni hefjist 1. júlí. Makrílvertíðin skiptir fyrirtækið miklu máli og mikilvægi makrílsins hefur aukist eftir að loðnan hætti að veiðast, en nú hafa loðnuveiðar brugðist í tvö ár í röð. Hjá fyrirtækinu er unnið af kappi við að undirbúa vertíðina og um þessar mundir er verið að koma upp nýjum búnaði í fiskiðjuverinu í Neskaupstað sem mun gera Síldarvinnsluna enn frekar en áður hæfa til að skapa mikil verðmæti úr hráefninu.
                                                          
Fyrst vart við makríl 2006
 
Beitir NK að dæla makríl. Ljósm. Heimir Svanur HaraldssonBeitir NK að dæla makríl. Ljósm. Heimir Svanur HaraldssonÞað var árið 2006 sem makríll fór að veiðast sem meðafli í síldveiðum í flotvörpu austur af landinu og veiddust þá um 4.000 tonn. Árið eftir hófust beinar makrílveiðar og bárust þá 37.000 tonn á land. Fyrir lá að makríll hafði gengið í íslenska lögsögu í verulegum mæli og töldu menn mikilvægt að nýta þessa nýju auðlind og sýna með skýrum hætti að göngumynstur makrílsins væri að taka breytingum. Frá árinu 2008 til 2011 jókst makrílaflinn við Ísland úr 113.000 tonnum í 159.000 tonn og við blasti sú staðreynd að ný fisktegund var farin að skipta verulegu máli fyrir mörg sjávarútvegsfyrirtæki og þjóðarbúið allt. Á árinu 2012 fiskuðu íslensk skip rúmlega 149.000 tonn af makríl og árið 2013 ákváðu íslensk stjórnvöld makrílkvóta sem nam 120.000 tonnum en veitt var með sóknarmarksfyrirkomulagi.
 
Helstu veiðisvæði makrílflotans á Íslandsmiðum framan af voru á austur- og suðausturmiðum en síðan jókst aflinn á vesturmiðum árið 2010 og frá þeim tíma hefur makrílveiðin verið stunduð á öllum þessum miðum. Forsendan fyrir því að makríll hóf að ganga á Íslandsmið í ríkum mæli var hlýnun sjávar og með áframhaldandi hlýnun bendir flest til þess að hann sé kominn til að vera. Eins getur skýringin á makrílgöngunum verið minnkandi fæðuframboð á hefðbundnum ætisslóðum. Makríllinn gengur inn í lögsöguna á sumrin og er þar fram á haust og veiðar hafa einkum farið fram á tímabilinu júní-september.
     
Makríllinn hefur áður sýnt sig tímabundið
 
Þegar vart varð við makríl á Íslandsmiðum árið 2006 hafði hann ekki sýnt sig þar um áratuga skeið, en heimildir segja að hann hafi á hlýskeiðum fyrri ára gengið upp að Íslandsströndum í nokkrum mæli. Á síðasta áratug 19. aldar varð vart við makríl út af Vestur- og Norðurlandi og sumurin 1904 , 1906 og 1908 greina heimildir einnig frá makrílgöngum við landið. Eftir að hlýna tók í sjónum við landið árið 1926 gerði makríll sig heimakominn og árið 1928 veiddist makríll fyrir norðan land og austur af landinu árið 1930. Við Suðurnes veiddist makríll árið 1934 og árið 1938 í Miðnessjó og í Skerjafirði. Á lýðveldisárinu 1944 varð vart við verulega makrílgengd út af Vestfjörðum og Norðurlandi.
 
Á fyrri árum var makríll ekki veiddur með skipulögðum hætti heldur fékkst hann sem meðafli í síldarnætur og -net. Þegar hlýindaskeiðinu í hafinu, sem hófst árið 1926, lauk upp úr 1960 hættu makrílfréttir að berast. Hitinn í sjónum hélst tiltölulega lár fram undir árið 2000 að undanskildu stuttu hlýindaskeiði um 1970 en þá veiddu íslensk skip makríl í sáralitlum mæli. Rétt er að geta þess að á árunum 1967-1976 veiddu íslenskir síldarbátar makríl í Norðursjó og var þá nokkrum makrílförmum landað í Neskaupstað. Sumarið 1998 landaði einnig togarinn Sjóli frá Hafnarfirði nokkru magni af makríl í Neskaupstað og voru þá fyrst gerðar tilraunir til að frysta aflann en fram að því hafði makríllinn verið unninn í fiskimjölsverksmiðjunni.
                                                     
Makríllinn kom mönnum á óvart
 
Á Íslandsmiðum hefur makríll verið veiddur í flotvörpu en Börkur NK gerði tilraun til veiða í nót í september 2017. Á myndinni er Börkur með 540 tonna kast á síðunni. Ljósm. Hálfdan HálfdanarsonÁ Íslandsmiðum hefur makríll verið veiddur í flotvörpu en Börkur NK gerði tilraun til veiða í nót í september 2017. Á myndinni er Börkur með 540 tonna kast á síðunni.
Ljósm. Hálfdan Hálfdanarson
Þegar makríll hóf að veiðast við landið árið 2006 voru fyrirtækin óviðbúin að taka á móti honum og nýta hann nema þá til mjöl- og lýsisvinnslu. Sumarið 2008 hófu íslensk vinnsluskip að frysta makríl um borð en sumarið eftir hóf Síldarvinnslan tilraunir til að frysta makríl í fiskiðjuverinu í Neskaupstað. Þá hafði verið gefið út kvótaþak varðandi makrílveiðarnar en annars héldu þær áfram með sóknarmarksfyrirkomulagi. Fyrirtækið reyndist að mörgu leyti vanbúið til að frysta makrílinn, til dæmis má nefna að frystitækin hentuðu engan veginn til að frysta stærsta makrílinn.
 
Árið 2010 átti sér stað grundvallarbreyting hvað varðaði veiðar og vinnslu á makríl. Þá var gefinn út kvóti á hvert skip og eðlilega var þá lögð áhersla á að gera sem mest verðmæti úr þeim afla sem komið var með að landi. Afleiðing þessa var að áhersla á veiðar til manneldisvinnslu stórjókst og farið var fyrir alvöru að hyggja að fjárfestingum sem tengdust bæði skipum og vinnslubúnaði. Nauðsynlegt var að uppfæra vinnslurnar og fjárfesta í dýrum búnaði og eins þurfti að gera miklar  umbætur á skipum til að tryggja sem besta meðferð á aflanum. Þrátt fyrir að fyrirtæki hefðu sérhæft sig í vinnslu á uppsjávarfiski, bæði síld og loðnu, þá þurfti að ráðast í miklar viðbótarfjárfestingar svo unnt yrði að vinna makrílinn. Lauslega áætlað eru fjárfestingar Síldarvinnslunnar í skipum og vinnslum eftir tilkomu makrílsins um 10 milljarðar króna, en nývirði skipanna og vinnslunnar nemur um 30 milljörðum. Fyrir utan veiðar og vinnslu þurfti að leggja af mörkum mikla vinnu á sviði markaðsmála því koma þurfti framleiðslunni í verð og fá sem mest fyrir vöruna.
 
Frá árinu 2011 hefur nánast allur makríll sem Síldarvinnslan hefur tekið á móti farið til manneldisvinnslu.
 

Frá árinu 2011 hefur allur makríll farið til manneldisvinnsluFrá árinu 2011 hefur allur makríll farið til manneldisvinnsluFyrir fyrirtæki eins og Síldarvinnsluna hefur makríllinn haft gríðarleg áhrif. Rekstur uppsjávarskipa og fiskiðjuvers er mun tryggari eftir að makrílveiðar hófust og unnt er að starfrækja fiskiðjuverið með fullum afköstum yfir sumartímann. Fyrir starfsfólkið skiptir það miklu máli og reyndar fyrir samfélagið allt. Þá hafa vinnsluskip landað miklum makríl í Neskaupstað og er makríltíminn orðinn einn helsti annatími ársins í Norðfjarðarhöfn. 

 
Nú nálgast makrílvertíð ársins og eins og venjulega vakna ýmsar spurningar: Hvar kemur hann inn í lögsöguna ? Kemur hann í miklu magni ? Hvað mun hann staldra lengi við ?
 
 

Gísli er hættur

Gísli Runólfsson í brúnni á Bjarna Ólafssyni AK að loknum síðasta túrnum. Ljósm. Smári GeirssonGísli Runólfsson í brúnni á Bjarna Ólafssyni AK að loknum síðasta túrnum. Ljósm. Smári GeirssonMiðvikudaginn 3. júní sl. kom Bjarni Ólafsson AK með fullfermi af kolmunna til Neskaupstaðar. Aflann fékk skipið í færeyskri lögsögu. Það heyrir varla til mikilla tíðinda að Bjarni Ólafsson komi að landi með góðan afla, en það sem er sögulegt við þessa veiðiferð er sú staðreynd að hún var sú síðasta hjá Gísla Runólfssyni skipstjóra. Gísli hefur verið skipstjóri í rúmlega 41 ár og það eru því sannkölluð tímamót þegar hann lætur af störfum og fer í land. Strax og skipið lagðist að bryggju brá tíðindamaður heimasíðunnar sér um borð og átti eftirfarandi viðtal við Gísla.
 
Er það satt að þú sért að hætta, Gísli ?
 
Já, það er alveg hreina satt. Ég er búinn að vera skipstjóri í meira en 40 ár og mér finnst komið gott. Ég hóf sjómannsferilinn reyndar árið 1975 sem háseti, en lauk síðan stýrimannanámi árið 1978. Þegar ég kláraði skólann fór ég beint austur á Norðfjörð um borð í Bjarna Ólafsson og varð stýrimaður hjá föður mínum Runólfi Hallfreðssyni. Stýrimannsferillinn varð ekki langur því faðir minn veiktist árið 1979 og þá tók ég við sem skipstjóri. Ég hef verið í skipstjórastarfinu síðan.
 
Ég hef aldrei verið skipstjóri á skipi sem ekki heitir Bjarni Ólafsson og ég hef aldrei verið skipstjóri á skipi sem ekki er gult að lit. Skipin sem ég hef stýrt í gegnum tíðina eru þrjú, en Runólfur Hallfreðsson ehf. festi kaup á núverandi Bjarna Ólafssyni árið 2015.
 
Ég vil taka það fram að ég er ekki að hætta sem skipstjóri vegna þess að ég sé orðinn háaldraður. Ég verð 62 ára á þessu ári og er bara nokkuð sprækur.
 
Síðasti túrinn hans Gísla. Bjarni Ólafsson AK siglir inn Norðfjörð með fullfermi af kolmunna. Ljósm. Smári GeirssonSíðasti túrinn hans Gísla. Bjarni Ólafsson AK siglir inn Norðfjörð með fullfermi af kolmunna. Ljósm. Smári GeirssonHeldurðu að þú eigir ekki eftir að sjá eftir ýmsu þegar þú ert hættur ?
 
Jú, blessaður vertu. Ég finn fyrir ákveðnu tómarúmi nú þegar. Það er skrítin tilfinning að segja skilið við lífsstarfið, en þetta er ákvörðun sem verður ekki breytt – ég er steinhættur. Ég er búinn að velta fyrir mér starfslokum í ein tvö ár og niðurstaða er fengin. Það er ljóst að ég á mikið eftir að hugsa til þeirra sem eru á sjónum á komandi tímum og ég á eftir að fylgjast vel með aflabrögðum. Ég veit að skipið verður í góðum höndum, en bróðir minn, Runólfur Runólfsson, hefur lengi verið skipstjóri á móti mér og hann verður áfram. Þá eru menn um borð sem gætu auðveldlega tekið við af mér. Það er hins vegar alveg ljóst að ég ræð ekki eftirmanni mínum. 
 
Hvað hefur einkum  einkennt þinn skipstjóraferil ?
 
Það sem upp úr stendur er að ég hef verið heppinn. Ég hef aldrei orðið fyrir stóráföllum á ferlinum. Auðvitað hefur ýmislegt komið upp á, en almennt hefur allt gengið þokkalega vel. Ég hef ávallt komist að landi, aflað sæmilega og reyndar alltaf klárað þá kvóta sem hafa verið til ráðstöfunar. Ég hef líka notið þess alla tíð að hafa frábæra áhöfn.
 
Hvað hefur helst breyst á þínum ferli sem skipstjóri ? 
 
Það hafa orðið gríðarlegar breytingar. Það sem ég vil helst nefna eru breytingar á skipum og veiðarfærum. Skipin er bæði stærri og öflugri en áður auk þess sem þau eru miklu betur tækjum búin. Veiðarfærin eru einnig miklu stærri, en þrátt fyrir það er auðveldara að vinna með þau að öllu leyti. Þetta hvoru tveggja þýðir aukin afköst og breytingar á störfum um borð. Þessi þróun hefur leitt til mikillar fækkunar í áhöfnum skipanna. Lengi vel voru 15 menn í áhöfnum uppsjávarskipa en núna eru yfirleitt 8 í áhöfn.
 
Það sem hefur einnig breyst er að áherslan er ekki lengur á magn þess sem veitt er heldur verðmæti. Í dag veiða uppsjávarskipin fyrst og fremst til manneldisvinnslu og þau eru útbúin til að koma með kældan afla að landi. Eina tegundin sem almennt er ekki unnin til manneldis er kolmunninn.
 
Hjá okkur á Bjarna Ólafssyni varð líka mikil breyting þegar Síldarvinnslan keypti meirihlutann í Runólfi Hallfreðssyni ehf. árið 2016. Þá varð mögulegt að gera skipið út af miklu meiri krafti en áður því meiri kvóti var til staðar og það skiptir öllu máli að geta nýtt skipið vel. Það var mikið happ fyrir okkur að tengjast Síldarvinnslunni enda er hún traust og gott fyrirtæki sem er vel stjórnað.
Gísli leggur að bryggju í síðasta sinn. Ljósm. Smári Geirsson.Gísli leggur að bryggju í síðasta sinn. Ljósm. Smári Geirsson 
Nú þegar þú ert hættur, hvað ætlar þú að taka þér fyrir hendur ?   
 
Til að byrja með ætla ég ekki að gera nokkurn skapaðan hlut. Síðan ætla ég að njóta mín og leggja stund á hestamennsku og laxveiðar og fleira skemmtilegt. Annars vorum við hjónin að festa kaup á stórum hluta í fyrirtækinu Norðanfiski á Akranesi og það verður spennandi að taka einhvern þátt í uppbyggingu þess. Norðanfiskur var áður í eigu Brims og framleiðir fiskrétti í neytendapakkningum og einnig fyrir stóreldhús. Það verður fínt verkefni að þróa þetta fyrirtæki áfram í samvinnu við gott fólk.
 
Hvað er þér efst í huga á þessari stundu ?
 
Efst í huga mínum núna er þakklæti til allra sem ég hef unnið með í gegnum tíðina. Ég hef kynnst mörgum á ferlinum og á frábærar minningar sem munu ylja mér í framtíðinni.
 

Besti grálúðutúr Blængs hingað til

Landað úr Blængi NK í gær. Ljósm. Smári GeirssonLandað úr Blængi NK í gær. Ljósm. Smári GeirssonFrystitogarinn Blængur NK kom til Neskaupstaðar í gær með fullar lestar. Aflinn í veiðiferðinni var 570 tonn upp úr sjó að verðmæti á milli 280 og 290 milljónir króna. Uppistaða aflans var grálúða en síðan var nokkuð af ufsa og djúpkarfa. Skipstjóri í veiðiferðinni var Bjarni Ólafur Hjálmarsson og segir hann að túrinn hafi tekið 35 daga. „Við vorum að veiðum á Hampiðjutorginu og í Víkurálnum allan túrinn. Grálúðan fékkst á Hampiðjutorginu en það er við miðlínuna á milli Íslands og Grænlands. Þarna er veitt á miklu dýpi eða frá 350 til 600 föðmum. Það er hvergi veitt á meira dýpi hér við land. Þetta er besti grálúðutúr Blængs frá upphafi og má segja að túrinn hafi gengið vel allan tímann. Við vorum heppnir með veður en ekki er óalgengt að veður séu slæm á Hampiðjutorginu,“ segir Bjarni Ólafur.
 
Blængur mun halda til veiða á ný næstkomandi mánudag og þá verður stefnan sett á Barentshafið. Gert er ráð fyrir 40 daga túr í Rússasjónum.

Misjöfn veiði á kolmunnamiðunum

Beitir NK er á leið í slipp. Ljósm. Smári GeirssonBeitir NK er á leið í slipp. Ljósm. Smári GeirssonKolmunnaveiðin í færeysku lögsögunni hefur verið misjöfn síðustu daga. Í fyrradag var aflinn heldur lélegur en mun betri í gær. Börkur NK fékk til dæmis 260 tonn í gær og Bjarni Ólafsson AK fékk 300 tonn og fyllti. Bjarni Ólafsson er væntanlegur til Neskaupstaðar síðdegis í dag. 
 
Beitir NK landaði 2.300 tonnum af kolmunna í Neskaupstað um síðustu helgi og er nú verið að undirbúa skipið fyrir slipptöku á Akureyri. Þar verður Beitir botnskoðaður og málaður ásamt því að ljósvélin verður tekin upp. Gert er ráð fyrir að Beitir verði á Akureyri í um það bil mánuð, en skipið mun síðan halda til makrílveiða.